465 Ἔξ. 2.2.

466 Ὀδύσσεια φ 85.

467 Ἰλιάδα Σ 98–106.

468 Βερνάν, Οἱ ἀπαρχὲς τῆς ἑλληνικῆς σκέψης, ὅ.π., σ. 107.

469 Βιντὰλ–Νακέ, Μῦθος καὶ τραγωδία στὴν ἀρχαία Ἑλλάδα, ὅ.π., σ. 186. Καὶ ὅπως σημειώνει ὁ Φλασελιέρ, “μόνο οἱ ἥρωες μποροῦσε νὰ ταφοῦν στὸ ἐσωτερικὸ τῆς Πόλης· τὰ νεκροταφεῖα, ὅπως τοῦ Κεραμεικοῦ, ἦταν πάντα ἔξω ἀπὸ τὰ τείχη” —Ὁ δημόσιος καὶ ἰδιωτικὸς βίος τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων, ὅ.π., σ. 18.

470 Πρβλ. τὸν Φλασελιέρ, ὅ.π., σ. 241.

471 Ὅ.π., σ. 305.

472 Ὅ.π., σ. 312.

473 Βλ. π.χ. τὸν Θουκυδίδη, Ζ 32.

474 Μπιούρυ – Μήγκς, Ἱστορία τῆς ἀρχαίας Ἑλλάδος, τ. Α΄, ὅ.π., σ. 108.

475 Τ. Σ. Ἔλιοτ, Δοκίμια, μτφρ. Στ. Μπεκατῶρος, Ἀθήνα 1983, σ. 191.

476 Καστοριάδης, Ἡ ἀρχαία ἑλληνικὴ δημοκρατία…, ὅ.π., σ. 11. Παρόμοια παρεξήγηση στὴν Ἀρέντ (ἀκολουθῶντας τὸν Ἀριστοτέλη): “στοὺς δύο πασίγνωστους ὁρισμούς του, ὁ Ἀριστοτέλης δὲν διατύπωνε παρὰ τὴν κρατοῦσα ἄποψη τῆς Πόλεως περὶ ἀνθρώπου καὶ περὶ πολιτικοῦ βίου, καὶ κατὰ τὴν ἄποψη αὐτὴ ὅλοι, ὅσοι βρίσκονταν ἐκτὸς Πόλεως — δοῦλοι καὶ βάρβαροι — ἦσαν ἄνευ λόγου, στερημένοι ὄχι φυσικὰ τῆς ἱκανότητας τῆς ὁμιλίας, ἀλλὰ ἑνὸς τρόπου ζωῆς ὅπου ἡ ὁμιλία, καὶ μόνον αὐτή, ἔχει νόημα καὶ ὅπου τὸ κύριο ἐνδιαφέρον ὅλων τῶν πολιτῶν ἦταν νὰ συνομιλοῦν μεταξύ τους” — ἀνθρώπινη κατάσταση, ὅ.π., σ. 45. Ὅμως, ἂν τὸ κύριο βρισκόταν στὴν ἁπλὴ συναπόφαση, οὔτε ὁ Ὅμηρος δὲν θὰ εἶχε ὑπάρξει ποτέ, οὔτε ἡ λυρικὴ καὶ τραγικὴ ποίηση.

477 Καστοριάδης, ὅ.π., σ. 50.

478 Αἰσχύλος, Εὐμενίδες, στ. 918.

479 Ὅ.π., στ. 984–6.

480 Φλασελιέρ, Ὁ δημόσιος καὶ ἰδιωτικὸς βίος τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων, ὅ.π., σ. 142.

481 Βλ. Τὸ ἀδιανόητο τίποτα, Ἀθήνα 2010, σελ. 192–3, ὅπου ὁ Ράμφος διαπιστώνει “συνέχεια μεταξὺ ἀσκητικῆς τῶν ἀρχαίων φιλοσόφων καὶ ἀσκητικῆς τῶν χριστιανῶν ἀναχωρητῶν”, ἔστω θεωρῶντας βάρος τὴν πρώτη καὶ ἐπιβάρυνση τὴν δεύτερη, ἀμφότερες ἐμποδίζοντας νὰ οἰκειοποιηθοῦμε ἀποτελεσματικὰ τὰ ὁράματα τοῦ προοδεύοντος ἀνθρώπου τῆς σημερινῆς Δύσης.

482 Αἰσχύλος, Εὐμενίδες, στ. 973.

483 Πλάτων, Κρίτων 49c.

484 Πλάτων, Πολιτεία 335d. Πρβλ. τὴν σύνδεση μὲ τὴν θεία ἀγαθότητα στὸν Δημόκριτο (DK 112): θείου νοῦ τὸ ἀεί τι διαλογίζεσθαι καλόν.

485 Ἀρέντ, ἀνθρώπινη κατάσταση, ὅ.π., σ. 425, σημ. 77, καὶ παραπομπὴ τῆς συγγραφέως στοὺς Νόμους (713).

486 Βερνάν, Μῦθος καὶ τραγωδία στὴν ἀρχαία Ἑλλάδα, ὅ.π., σ. 43.

487 Πλάτωνος Φαῖδρος, 258e.

488 Βερνάν, Οἱ ἀπαρχὲς τῆς ἑλληνικῆς σκέψης, ὅ.π., σ. 122.

489 Ράινχαρντ, Ψυχῆς λόγος, μτφρ. Θ. Λουπασάκης, Ἀθήνα 1992, σελ. 101–2.

490 Τὸ γεγονὸς ὅτι τὸ 406 π.Χ. “οἱ στρατηγοὶ οἱ νικητὲς στὴν ναυμαχία τῶν Ἀργινουσῶν, κατηγορούμενοι γιατὶ δὲν φρόντισαν γιὰ τὴν σωτηρία τῶν ναυαγῶν μέσα στὴν τρικυμία, δικάστηκαν καὶ καταδικάστηκαν” σὲ θάνατο — Φλασελιέρ, Ὁ δημόσιος καὶ ἰδιωτικὸς βίος τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων, ὅ.π., σ. 282· πρβλ. Ξενοφῶντος, Ἑλληνικά, βιβλ. 1, κεφ. 7 — περιέχει ἐπίσης σημεῖο πραγματικῆς ζωῆς, τὸ ὁποῖο συμμετέχει σὲ ὅσα ἐξηγοῦν γιατί ὁ Σωκράτης συνέχιζε νὰ ἐλπίζει στοὺς Ἀθηναίους.

491 Καστοριάδης, Ἡ ἀρχαία ἑλληνικὴ δημοκρατία…, ὅ.π., σ. 32.

492 Διογένης Λαέρτιος, Βίοι φιλοσόφων, βιβλ. 2, ἑν. 43. Προφανῶς ἀπερίσκεπτος ὁ ἰσχυρισμὸς ὅτι στὴν ‘ἀνοιχτὴ’ κοινωνία ταιριάζει πολυθεϊστικὴ θρησκεία. “Ἡ περίπτωση τοῦ Σωκράτη εἶναι ἡ πιὸ γνωστή, κάθε ἄλλο ὅμως παρὰ ἡ μοναδική” (Χριστόδουλος Ἀθηνῶν, Ἑλληνισμὸς προσήλυτος, ὅ.π., σ. 17), ἐνῷ ἐπιβάλλονται καὶ καύσεις βιβλίων, ὅπως τοῦ Πρωταγόρα, ὁ ὁποῖος δὲν κατηγορήθηκε κἂν γιὰ ἀθεΐα, ἀλλὰ γιὰ ἀγνωστικισμό. Ὅπως θὰ περίμενε κανεὶς νὰ εἶναι ἀμέσως ἀντιληπτό, τὴν ἀνοιχτότητα μιᾶς κοινωνίας δὲν ἐμποδίζει οὔτε ὁ μονοθεϊσμὸς οὔτε ὁ πολυθεϊσμός, ἀλλὰ ἡ ἐπιβολή τους — κάθε πίστη ὁποιαδήποτε, ἂν προβλέπει ἢ ἐπιτρέπει τὸν ἐξαναγκασμὸ ἀνάμεσα στὶς δυνάμεις τῆς διάδοσης καὶ ἑδραίωσής της. Ἀπὸ μόνη της ἡ συσχέτιση πολυθεϊσμοῦ, πολυφωνίας καὶ ἐλευθερίας εἶναι προβληματικὴ οὕτως ἢ ἄλλως, ἐφόσον σημασία γιὰ τὴν ἐλευθερία τῆς σκέψης δὲν ἔχει ὁ ἀριθμὸς τῶν φωνῶν, ἀλλὰ ἡ ποιότητά τους. Ὑπὸ τὴν προϋπόθεση ὅτι θέλει κανεὶς νὰ καταλάβει, ἀρκεῖ ἁπλὴ σύγκριση διαφόρων θρησκειῶν μεταξύ τους ἐν σχέσει πρὸς τὶς κοινωνίες στὶς ὁποῖες ἀνήκουν, γιὰ νὰ διαφανοῦν οἱ θρησκευτικὲς προϋποθέσεις τῆς ἀνοιχτότητας μιᾶς κοινωνίας.