692 Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου Ὁμιλία 31, Περὶ Ἁγίου Πνεύματος, ἑν. 25.

693 Ὅ.π.

694 Βλ. Ματθ. 16.16.

695 Εὐδοκίμωφ, πάλη μὲ τὸν Θεόν, ὅ.π., σ. 205.

696 Ἀποκ. 13.8.

697 Ψαλμ. 73.12. Ἡ μεσότητα δὲν σημαίνει χρονολογικὴ ὑπαγωγὴ ἀλλὰ τὴν συνάντηση χρόνου καὶ αἰωνιότητας: ἡ Ἐνανθρώπηση δη­μιουργεῖ ὁλόκληρο τὸν χωροχρόνο μαζὶ μὲ τὰ πλάσματα ποὺ πε­ριέχονται μέσα του. Γι’ αὐτὸ εἶναι λάθος νὰ ὀνομάζεται εἰδικῶς ἡ Ἐκκλησία σῶμα τοῦ Χριστοῦ.

698 Πράξ. 17.28.

699 Στιχηρὸ ἰδιόμελο Ἰωάννου μοναχοῦ.

700 Ἀρβελέρ, πολιτικὴ ἰδεολογία τῆς Βυζαντινῆς αὐτοκρατορίας, μτφρ. Τ. Δρακοπούλου, Ἀθήνα 19883, σ. 92.

701 Σὲ σύγκριση μὲ προηγούμενους ναούς, ἤδη ὁ Παρθενῶνας πραγματοποιεῖ βῆμα περαιτέρω ἑνότητας. Τὸ ἐξαιρετικὸ πλῆθος τῶν κιόνων — “ἕνα δάσος κυριολεκτικὰ κιόνων”, ὅπως τὸ παρομοιάζει ὁ Μπόρντμαν (Ἀρχαία ἑλληνικὴ τέχνη, ὅ.π., σ. 137) — δίνοντας μᾶλλον ἐντύπωση ἀνθρώπινης σύναξης μεταφέρει τὴν σημασία ἀπὸ τὴν ἑδραίωση τοῦ ἱεροῦ στὴν κοινωνία μαζί του, χαρακτηριστικὸ ποὺ ὑποτείνεται ἐπίσης ἀπὸ τὴν ἀντικατάσταση τῶν κιόνων μὲ ἀνθρώπινες μορφές, τὶς Καρυάτιδες, ἀπέναντι ἀκριβῶς ἀπὸ τὸν Παρθενῶνα, στὸ Ἐρεχθεῖο.

702 Πρβλ. τὸν Τόϋνμπη, Οἱ Ἕλληνες καὶ οἱ κληρονομιές τους, ὅ.π., σ. 109 κ.ἑ.

703 Καβάσιλας 649 — παραθέτει ὁ Νέλλας, Ζῶον θεούμενον, ὅ.π., σ. 179.

704 Σμέμαν, Μικρὸ ὁδοιπορικὸ τῆς Μεγάλης Ἑβδομάδος, ὅ.π., σ. 46.

705 Μακάριος, Λόγος νγ΄.

706 Εὐδοκίμωφ, πάλη μὲ τὸν Θεόν, ὅ.π., σ. 252.

707 Βλ. π.χ. Μηναῖα, 22 Σεπτεμβρίου.

708 Πορφύριος, Πυθαγόρου βίος, ἑν. 42. Πρβλ. Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου Ὁμιλία 27, Κατὰ Εὐνομιανῶν, ἑν. 3 καὶ 9.

709 Συμεὼν ὁ Νέος Θεολόγος, Ὕμνος ΚΒ΄, στ. 163–4.

710 Ἰω. 8.56.

711 Πλάτωνος Φαίδων 64a.

712 DK 120: “τῆς αὐγῆς καὶ τῆς ἑσπέρας τέρματα ἡ ἄρκτος, καὶ ἀπέναντι ἀπ’ τὴν ἄρκτο τὸ πρόσταγμα τοῦ αἴθριου Δία.” Ὁ αἰθέρας δηλώνει ὕψος, ἡσυχία, διαύγεια, φῶς, ζεστασιά, ἁπλότητα καὶ θεϊκὴ οὐσία. Πρβλ. Δημοκρίτου DK 152, Εὐριπίδου ἀπ. 941, τὸν Γρηγόριο Νύσσης (Ἀπολογία εἰς τὴν Ἐξαήμερον, PG 44, 80), καὶ τὸν Ὀρφικὸ ὕμνο τοῦ Αἰθέρος: “μὲ τὴν ὑψηλόβαθρη ἐξουσία τοῦ Διὸς τὴν ἀκατάλυτη πάντα, / … πανδαμάτορα, πυρίπνοε, ἔναυσμα ζωῆς σὲ ὅλα τὰ ζωντανά, / ἐσὺ ὁ ὑψηλόφεγγος Αἰθέρας, τὸ ἄριστο στοιχεῖο τοῦ κόσμου…” (Ὀρφικοὶ ὕμνοι, ὅ.π., σ. 29).

713 Πρβλ. τὴν Ἰλιάδα (Θ 392 κ.ἑ.) γιὰ τὶς Ὧρες ὡς φρουροὺς τῶν οὐράνιων πυλῶν, τὶς ὁποῖες καλύπτουν ἢ ἀποκαλύπτουν μὲ τὸ σύννεφό τους. Πρβλ. Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ, Μυσταγωγία, κεφ. 5, στίχοι 44–53, καὶ τὸν Ρίλκε, Τὸ βιβλίο τῶν ὡρῶν, ὅ.π., σ. 17: “Νά! σκύβει ἡ Ὥρα καὶ μ’ ἀγγίζει / μὲ καθάριο, μετάλλινο χτύπο: / τρέμουν οἱ αἰσθήσεις. Τὸ νιώθω: μπορῶ, / κι ἡ πλαστουργὸς ἡμέρα ἀρχίζει.”

714 Πλάτων, Τίμαιος 90a.

715 Περὶ φιλοσόφου ἱστορίας, ἑν. 20.

716 Πλάτωνος Φαίδων 62b.

717 Ὀδύσσεια ζ 188–9.

718 Πλάτωνος Τίμαιος 42d κ.ἑ., Φαῖδρος 252c κ.ἑ.

719 Πλάτωνος Τίμαιος 24d.

720 Γκόγκολ, “Γράμματα γιὰ τὴν τέχνη καὶ τὴ ζωή”, ὅ.π., σ. 60.

721 Συμεὼν ὁ Νέος Θεολόγος, Κεφάλαια πρακτικὰ καὶ θεολογικά, κεφ. λε΄, ΕΣΝΘ, τ. 2, σ. 392.

722 Χαίλντερλιν, “Σὰν σὲ ἡμέρα ἑορτῆς” εἰς Ἐλεγεῖες, ὕμνοι καὶ ἄλλα ποιήματα, ὅ.π., σ. 93.

723 Ποιά εἶναι ἡ φύση τοῦ Θεοῦ ὡς ὁμιλοῦντος, τὰ θεμέλια τῶν ὄντων στὴν ὕπαρξη ὡς ὕπαρξη τοῦ θείου Λόγου, καὶ ἡ φύση τοῦ ἴδιου τοῦ Λόγου.