Σημειώσεις
210 Ξενοφάνης, Σίλλοι 9.
211 “Μὲ τὸν Powell βρεθήκαμε πιὸ κοντὰ σὲ μιὰ ἀπάντηση στὸ ἐρώτημα, γιατί ἐφευρέθηκε τὸ ἑλληνικὸ ἀλφάβητο: γιὰ νὰ καταγραφεῖ ὁ Ὅμηρος” — Ἀϊντενάιερ, Ὄψεις τῆς ἱστορίας τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας, μτφρ. Εὐ. Θωμαδάκη, Ἀθήνα 2004, σ. 44.
212 Μπόρντμαν, Ἀρχαία ἑλληνικὴ τέχνη, ὅ.π., σελ. 22–24, ὁ ὁποῖος σημειώνει γιὰ τὴν τέχνη τῆς Ἀνατολῆς, ὅτι “λειτούργησε οὐσιαστικὰ ἁπλὰ καὶ μόνο [sic] σὰν καταλύτης στὴν ἐξέλιξη τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς τέχνης … [Ἡ ‘καταλυτική’ της λειτουργία σημαίνει ὅτι] ὁ Ἕλληνας καλλιτέχνης διαλέγει τὰ στοιχεῖα ἐκεῖνα ποὺ θέλει, καὶ σύντομα τὰ προσαρμόζει στὶς δικές του ἀντιλήψεις γιὰ τὴν σύνθεση ἢ τὸ σχέδιο, δημιουργῶντας ἔτσι διακοσμητικὰ θέματα ποὺ ξεπερνοῦν κατὰ πολὺ σὲ πρωτοτυπία τὰ κοινότυπα, ἐπαναλαμβανόμενα διακοσμητικὰ σχέδια τῶν τεχνουργημάτων ἀπὸ χαλκὸ ἢ ἐλεφαντόδοντο τῆς Ἀνατολῆς” (ὅ.π., σ. 39). ‘Καταλυτικὴ’ ἐπίδραση θὰ ἦταν ἤδη κάτι ὑπερβολικό, ἐφόσον ἀναγκαία. Εἰδικῶς γιὰ τὴν ἀνάδυση τοῦ προσώπου, τόσο ἐντυπωσιακὴ καὶ κρίσιμη στὴν ἑλληνικὴ δημιουργικότητα, μπορεῖ κανεὶς νὰ διερωτηθεῖ: ἡ σκέψη ποὺ μεγάλωνε στὰ ὁμηρικὰ πρόσωπα, γιατί θὰ μεταμόρφωνε τὴν γεωμετρική της προϊστορία χάρη στὶς ὀδαλίσκες τῆς Ἀνατολῆς; Ὅσα στοιχεῖα κι ἂν ἐκμεταλλεύθηκε ἀπὸ τὴν Ἀνατολή, πρόκειται στὴν οὐσία καὶ τὴν ἀφορμή της γιὰ ἐξέλιξη ἀντίστοιχη τῆς μεταβάσεως ἀπὸ τὴν ἰσχνὴ καὶ σχετικὰ ἀπρόσωπη μαντικὴ τῆς ἰωνικῆς κοσμολογίας πρὸς τὸν μεγάλο κόσμο τῶν πλατωνικῶν διαλόγων, μετάβαση πού, ὅσο γνωρίζω, κανεὶς δὲν συσχετίζει στὰ σοβαρὰ μὲ ὁποιαδήποτε ἐξωτερικὴ αἰτία ἢ ἀφορμή.
213 Τὴν ὁμηρικὴ διάλεκτο τίμησαν πραγματικὰ συγγραφεῖς ὅπως ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος. Εἶναι ἐντυπωσιακὸ ὅτι οἱ Βυζαντινοὶ εἶχαν ὅλες τὶς δυνατότητες νὰ μή χρησιμοποιήσουν τὸν Ὅμηρο γιὰ τὴν γραμματική τους παιδεία. Πάντως ἀφορμὴ τῆς ἀνυποχώρητης ἀντίστασης στὸν Ἰουλιανὸ θὰ πρέπει νὰ ἦταν κυρίως ἡ γλῶσσα, γιατὶ ἀναπτύχθηκε τότε ἰσχυρὴ πρωτοβουλία νὰ μεταγράφονται τὰ χριστιανικὰ κείμενα στὴν ὁμηρικὴ διάλεκτο.
214 Βλ. Μπάκλερ, “Ἡ Βυζαντινὴ ἐκπαίδευση”, εἰς Μπαίηνς–Μὸς (ἐπιμ.), Εἰσαγωγὴ στὸν Βυζαντινὸ πολιτισμό, μτφρ. Δημήτριος Σακκᾶς, Ἀθήνα 1988, σελ. 294–5· Λεμέρλ, Ὁ πρῶτος βυζαντινὸς οὑμανισμός, ὅ.π.· Οὑΐλσον, Οἱ λόγιοι στὸ Βυζάντιο, μτφρ. Νικ. Κονομῆς, Ἀθήνα 1991, σ. 24 κ.ἑ. (πρβλ. ὅ.π., σ. 28 κ.ἑ. γιὰ τὴν κατηγορία πὼς οἱ Βυζαντινοὶ κατέστρεφαν τὰ ἔργα τῆς ἀρχαίας γραμματείας!)
Σελ. 12345678
