Στις μέρες μας, οι προκλήσεις για τη Δημοκρατία είναι πολλές. Είναι η διπλή πρόκληση της παγκοσμιοποίησης και της τεχνολογικής προόδου που κάνει ολοένα και περισσότερους πολίτες να δυσκολεύονται να βρουν τη θέση τους σε ένα κόσμο που αλλάζει ταχύτατα.

Είναι ο κίνδυνος της περιθωριοποίησης των τμημάτων του πληθυσμού, που ενδέχεται να αναζητήσουν καταφύγιο στον εξτρεμισμό, στο θρησκευτικό φανατισμό. Είναι η συγκέντρωση ισχύος, οικονομικής, μιντιακής ή άλλης, που μπορεί να απειλήσει δημοκρατικές κυβερνήσεις και να χειραγωγήσει πολιτικές αποφάσεις.

Σε παγκόσμια κλίμακα συντελούνται αλλαγές που ανατρέπουν δεδομένα πάνω στα οποία οικοδομήθηκε η δυτική Δημοκρατία.

Δημογραφικές αλλαγές. Ισχυρά μεταναστευτικά ρεύματα. Διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων. Αλλαγές στην εθνοτική, φυλετική και θρησκευτική σύνθεση των κοινωνιών. Αναδιανομή του παγκόσμιου πλούτου με την ισχυροποίηση χωρών με θεσμούς διαφορετικούς από αυτούς της δημοκρατικής Δύσης.

Ένας ιστορικός κύκλος, που άνοιξε μετά τον τέλος του 2ου Παγκόσμιου Πολέμου, κλείνει. Και ο σύγχρονος κόσμος, που ανοίγεται μπροστά μας, προκαλεί σε πολλούς περισσότερο φόβο και λιγότερη ελπίδα.

Στο σημείο αυτό πρέπει να επισημάνω το εξής παράδοξο: Παρά το γεγονός ότι οι πολίτες έχουν σήμερα μεγαλύτερη πληροφόρηση από οποιαδήποτε άλλη εποχή – και παρά το γεγονός ότι οι κυβερνώντες είναι εκτεθειμένοι στη δημόσια θέα και στη δημόσια κριτική, σε πολύ μεγαλύτερη ένταση στις μέρες μας – βιώνουμε σήμερα μια σημαντική κρίση αντιπροσώπευσης. Με τους πολίτες να νιώθουν πιο αποξενωμένοι από την πολιτική και τις ηγεσίες τους σε σχέση με το πρόσφατο παρελθόν. Κάτι που, με τη σειρά του, οδήγησε στην έξαρση του δημαγωγικού λαϊκισμού, που ζήσαμε τα τελευταία χρόνια.

Ο λαϊκισμός ήρθε να αμφισβητήσει πολλές πτυχές της δυτικής Δημοκρατίας, όπως τις ξέρουμε σήμερα. Είναι μια φάση από την οποία δυστυχώς δεν ξέφυγε η χώρα μας.

Επιτρέψτε μου να σταθώ σε τρία χαρακτηριστικά της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, τα οποία θεωρώ ότι και σήμερα είναι εξαιρετικά σημαντικά.

Ένα πρώτο θα έπρεπε εν πολλοίς να είναι αυτονόητο: Η συμμετοχή των πολιτών στη λήψη των αποφάσεων.

Η Δημοκρατία είναι το πολίτευμα του λαού, από τον λαό και για τον λαό. Η δυνατότητα των ελεύθερων πολιτών να αποφασίζουν κυρίαρχα για τα του οίκου τους.

Είναι το λογικό αξίωμα: ότι οι πολίτες θα νοιάζονται περισσότερο για την πόλη τους και θα λειτουργούν με μεγαλύτερη ευθύνη αν μετέχουν στη λήψη αποφάσεων και στη διοίκησή της.

Ένας από τους λόγους που μπήκαμε στην πολιτική και οικονομική περιδίνηση των τελευταίων ετών είναι η αδυναμία ταύτισης ατομικού και συλλογικού συμφέροντος.

Η Αθηναϊκή Δημοκρατία έδινε στους Αθηναίους πολίτες πολλά δικαιώματα. Δεν παρέβλεπε, όμως, ποτέ να τους θυμίζει τις υποχρεώσεις τους απέναντι στο κοινωνικό σύνολο. Όλοι απολάμβαναν τα οφέλη της συμμετοχής σε μια ευημερούσα και ασφαλή πολιτεία. Και μοιράζονταν δίκαια το κόστος της συμμετοχής στην κοινή προσπάθεια. Είτε είναι η πληρωμή των φόρων, είτε είναι η συμμετοχή στην άμυνα της πόλης, είτε είναι η ανάληψη δημόσιου αξιώματος.

Με άλλα λόγια, στην Αθηναϊκή Δημοκρατία δεν υπήρχαν έξυπνοι και κορόιδα. Δεν υπήρχαν free riders, όπως θα έλεγαν οι σύγχρονοι οικονομολόγοι. Αυτήν ακριβώς την θεμελιώδη αξία της ισορροπίας μεταξύ δικαιωμάτων και υποχρεώσεων πρέπει και πάλι να την αναδείξουμε.

Η συμμετοχή στα κοινά είναι ταυτόχρονα δικαίωμα και υποχρέωση. Σε μια Δημοκρατία το σημαντικότερο αξίωμα είναι αυτό του πολίτη. Και το καλύτερο όπλο απέναντι σε κάθε δημοκρατικό κίνδυνο είναι ο υπεύθυνος, ενημερωμένος και ενεργός πολίτης.