Ἀπὸ τὰ στοιχεῖα

“ΠΑΝΩ σὲ ποιά βάση, διαφορετικὴ ἀπὸ μιὰ προσωπικὴ πίστη (‘πεποίθηση’!), ἢ μιὰ κοσμο–ἱστορικὰ ἐπαρχιακὴ προκατάληψη, θὰ κρίνουμε ὅτι ὁ Θεὸς τοῦ Πασκὰλ ἢ τοῦ Κίρκεγκωρ εἶναι σεβαστός, καὶ ὅτι ὁ Θεὸς τοῦ Χομεϊνὶ δὲν εἶναι;” Ὁ Καστοριάδης χαρακτηρίζεται ἀπὸ αὐστηρή, τίμια καὶ συνήθως εὐφυῆ σκέψη, ὅμως δὲν φαίνεται νὰ θέτει στὸν ἑαυτό του τὸ ἐρώτημά του, ὁπότε θὰ καταλάβαινε ἀμέσως γιὰ τὴν ἀπάντηση ποὺ δίνει, ὅτι μόνο προφανὴς δὲν εἶναι, ἀποφεύγοντας τὸν ἐξυπνακισμό, ποὺ ἂν μή τι ἄλλο δὲν τοῦ ταιριάζει: “πάνω σὲ ποιά βάση, διαφορετικὴ ἀπὸ μιὰ προσωπικὴ πίστη (‘πεποίθηση’!), ἢ μιὰ κοσμο–ἱστορικὰ ἐπαρχιακὴ προκατάληψη, θὰ κρίνουμε πὼς ὀφείλουμε σὲ κάθε πίστη τὸν ἴδιο ἢ κανένα σεβασμό;”

Ὅλες οἱ δυνατότητες ἀνοιχτές. Ὁ Θεὸς ἐνδέχεται νὰ μήν εἶναι μιὰ ἀνθρώπινη ἐπινόηση, ἀλλὰ πράγματι νὰ ὑπάρχει ὁ ἴδιος καθεαυτόν, καὶ δὲν ἀποκλείεται νὰ εἶναι ὁ Θεὸς τοῦ Πασκὰλ καὶ τοῦ Κίρκεγκωρ. Φαίνεται ὅμως ὅτι στὸν Καστοριάδη τὸ ζήτημα προκαλοῦσε ὕπνο δίχως ὄνειρα. Ἂν ὑπῆρχε ἔστω νοσηρὴ ἐμπλοκή, ὅπως στὴν περίπτωση τοῦ Νίτσε, τότε ὅσο ἄδικες ἂν ἦσαν οἱ ἐπιθέσεις, θὰ εἶχαν τοὐλάχιστον κάποιο ἐνδιαφέρον. Τὸ ἐνδιαφέρον εἶναι αὐτὸ ποὺ πρῶτο ἀπουσιάζει ἀπὸ τὸν Καστοριάδη ὅταν θίγονται θεολογικὰ ζητήματα, ὥστε ὁ νουνεχὴς γνωρίζει ὅτι τὸ καλύτερο θὰ ἦταν νὰ ἀλλάξει σελίδα.

Ὁ Καστοριάδης τὸ σκοτώνει, ἀλλὰ ὡς ἐρώτημα παραμένει ἐνδιαφέρον, ἂν ὑπάρχει ἰσχυρὴ φιλοσοφικὰ βάση, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ συμπεράνει ὅτι ὁ Θεὸς τοῦ Καρτέσιου καὶ τοῦ Πασκὰλ εἶναι σεβαστός, ἀλλὰ ὄχι ὁ Θεὸς τοῦ Χομεϊνί. Ἔχοντας προσέξει ὅτι ὅλες οἱ δυνατότητες κατ’ ἀρχὴν φαίνονται ἀνοιχτές, μήπως ὑπάρχουν λόγοι ποὺ θὰ ἔδειχναν ὅτι μερικὲς εἶναι μεγαλύτερες εἴτε ἴσως οἱ μόνες ἀνοιχτές. Δὲν ἐνδιαφέρει ἀπόδειξη, ἀλλὰ φιλοσοφικὴ ἐξήγηση. Ὁ ἴδιος ὁ Καστοριάδης σκέφτεται τὶς Σημασίες καὶ προσπαθεῖ νὰ ἑρμηνεύει τὸ Φαντασιακό. Στὴν συζήτηση αὐτὴ ποὺ ἔχει μὲ τὴν ἱστορία ὡς δημιουργία Σημασιῶν, γνωρίζει καὶ νὰ ἀξιολογεῖ καὶ νὰ σέβεται ἄλλες Σημασίες περισσότερο ἀπὸ ἄλλες. Ἂν τὸ θέμα τὸν ἐνδιέφερε πράγματι, θὰ μποροῦσε νὰ φθάσει σὲ μιὰ κατανόηση, ἀπ’ ὅπου γιὰ καθαρὰ φιλοσοφικοὺς λόγους, πέρα ἀπὸ προσωπικὲς ἢ κληροδοτημένες προκαταλήψεις, θὰ ἄρχιζε νὰ σέβεται πολὺ περισσότερο τὸν Θεὸ τοῦ Πασκὰλ καὶ τοῦ Κίρκεγκωρ ἀπὸ αὐτὸν τοῦ Χομεϊνί.

*

Ἐμεῖς δὲν ἔχουμε, οὔτε μιὰ μέρα, τὸν καθαρὸ χῶρο ἐμπρός μας, ποὺ ἐντός του τὰ ἄνθη ἀτελεύτητα προβάλλουν.

Ἡ Σημασία ποὺ ἀναδεικνύεται στὴν φράση αὐτή, στὴν συγκεκριμένη ἀναγνώρισή της, διαφέρει ἀπὸ ἀντίστοιχες μικρότερων ποιητῶν ἀρκετὰ γιὰ νὰ θέλουμε νὰ συγκεντρώνει τὴν δική μας προσοχὴ ὁ Ρίλκε, μαζί του προσπαθῶντας γιὰ οἰκειοποίηση τῆς ἴδιας Σημασίας, ὄχι μὲ τὸν Σινόπουλο, γιὰ παράδειγμα, ὁ ὁποῖος θρηνεῖ ὅτι, ὀδύνη ἡ σάρκα ὀδύνη τὸ μυαλὸ κι ἡ κάθε πράξη ὀδύνη ὀδύνη ἡ λησμονιὰ κι ἡ θύμηση.

Ὅσο μεγαλύτερη ἡ Σημασία, τόσο ἡ ἐπιλογὴ μορφῆς μεταφέρει τὴν αἰσθητικὴ ἐκτίμηση στὴν ὑπαρξιακή, ἀπ’ ὅπου ἀποφασίζει κανεὶς νὰ μήν ἐπιτρέπει στὸν βίο του σὲ καμμιά περίπτωση νὰ διαμορφώνεται ἀπὸ ἄλλες ἔννοιες, τὶς ὁποῖες καταλαβαίνει κατώτερες, ἀκόμη ἂν αὐτὲς προέρχονται ἀπὸ ὁμοεθνεῖς ποιητές, κλπ. Γιὰ ποιό λόγο κατώτερη ἡ ἔννοια τοῦ Σινόπουλου;

Ἡ σελήνη μοιάζει τὸ πολὺ ἕνας δίσκος καὶ χρειάζεται ἄλλος φωτισμὸς γιὰ νὰ προβάλει σφαιρικὸ σχῆμα. Κάτι ἀνάλογο συμβαίνει στὶς φράσεις ποὺ σκεφτόμαστε. Δὲν εἶναι ἁπλὴ ἀδυναμία στὴν περιγραφή, ἀλλὰ φτωχὸ βίωμα ὅ,τι διεγείρει τὴν ὀδύνη τοῦ Σινόπουλου, ἀπ’ ὅπου προκύπτει ἐπίσης μορφικὴ ἀστάθεια μὲ τὴν λειτουργικὴ ταύτιση μνήμης καὶ λήθης, τὴν ὥρα ποὺ ὀδύνη χωρὶς μνήμη εἶναι ἀδύνατη. Στὴν φράση του παρουσιάζεται ἄνθρωπος ἀποφασισμένος στὸν θρῆνο σὲ βαθμὸ ποὺ ἀδικεῖ τὴν πραγματικότητα, ἐν τέλει ἀποδεικνύοντας τὸ ἀντίθετο, πὼς μᾶλλον ὁ ἴδιος δημιουργεῖ τὸ πρόβλημα στὴν ἔνταση αὐτή, παρὰ οἱ ἀντικειμενικὲς συνθῆκες. Ἐνδιαφερόμενος γιὰ τὴν προβληματικότητα τῆς ὕπαρξης ὡς τέτοιας καὶ θέλοντας νὰ ἀναχθεῖ στὴν Σημασία της, δὲν εἶναι δυνατὸ νὰ περιμένει κανεὶς βοήθεια ἀπὸ ἐγωτικὲς παραμορφώσεις, ἔστω ἰσχυρὲς ἀρκετὰ γιὰ νὰ τροφοδοτοῦν μορφὴ ὄχι τελείως ἀδιάφορη. Ἡ Σημασία γιὰ τὴν ὁποία τὸ ποίημα τοῦ Σινόπουλου ἰσχυρίζεται ὅτι μιλάει, στὴν καλύτερη περίπτωση βιώθηκε ἀτροφικά, δὲν εἰσφέρει στὴν κατανόηση ἢ προσωπικὴ ἀναγωγή, καὶ δὲν γίνεται ἀφορμὴ περαιτέρω γονιμότητας, μεγαλύτερης μετοχῆς καὶ ἐνδεχομένως συσχετίσεως μὲ ἄλλες Σημασίες.