Ἡ γλῶσσα εἶναι ζωντανὸς ὀργανισμός, ἀλλάζει πρὸς τὸ καλύτερο ἢ τὸ χειρότερο, ἐπουλώνει τραύματα, ὑποφέρει νέα…, μὲ τὰ λεξικὰ νὰ καθρεφτίζουν γλωσσικὲς ἐποχὲς καὶ περιοχές, μόνο προσωρινὰ διεκδικῶντας ἀδιαμφισβήτητη ἐγκυρότητα καὶ πληρότητα.

Ἐπειδὴ τείνουμε νὰ χρησιμοποιοῦμε ὡς συνώνυμες δύο ἐμπρόθετες ἀναφορὲς στὴν ἀρχή, τὸ κατ’ ἀρχὴν καὶ τὸ κατ’ ἀρχάς, χρειάζεται νὰ προσεχθεῖ, μήπως ἡ γλῶσσα ἀλλάζει, χωρὶς ἡ ἀλλαγή της αὐτὴ νὰ ἔχει γίνει ἀντιληπτὴ ἀπὸ τὴν ἐπιστήμη, ἢ χωρὶς νὰ ἔχει θεωρηθεῖ ὁριστική, ὁπότε ἐπιμένει στὰ λεξικὰ ἡ προηγούμενη διάκριση μολονότι εἶναι ἑτοιμόρροπη ἢ καὶ ἤδη παρωχημένη.

‘Κατ’ ἀρχὴν’ σημαίνει, ὅπως ἰσχυρίζεται τὸ λεξικό, στὰ βασικὰ σημεῖα, στὴν γενικὴ κατεύθυνση, ἀντιστοιχεῖ στὸ λατινικὸ in principio (ἐν ἀρχῇ), ἐνῷ τὸ ‘κατ’ ἀρχὰς’ σημαίνει ἀρχικά, πρῶτα πρῶτα, ἐν πρώτοις.

Τὴν φιλολογικὴ σπουδὴ δὲν ἐνδιαφέρει τόσο οὔτε κυρίως τί προβλέπεται μέχρι στιγμῆς καὶ τί θὰ ἐπικρατήσει ἐν τέλει στὰ λεξικά, ἀλλὰ τί σωστὸ ἢ ἐσφαλμένο ὑπάρχει στὴν συνωνυμία καθεαυτήν, εἴτε τὴν ἐπιβάλει πλήρως ἡ ζωντανὴ καθημερινὴ χρήση τῆς γλώσσας, εἴτε τὴν ἀποβάλει.

Καὶ οἱ δύο προσδιορισμοὶ ἐκφέρονται μὲ αἰτιατική, χρησιμοποιοῦν τὴν ἴδια πρόθεση καὶ τὸ ἴδιο οὐσιαστικό! Δὲν ἀλλάζει παρὰ μόνον ὁ ἀριθμός. Γιατί ἡ ἀρχὴ πρέπει πάντα νὰ ἀναφέρεται στὴν γενικὴ κατεύθυνση, ἐνῷ οἱ ἀρχὲς ἀποκλειστικὰ στὴν χρονολογικὴ ἢ ἀξιολογικὴ σειρά;

Ἡ ἁπλὴ ἐπίκληση στὴν συνήθεια δὲν προϋποθέτει ἁπλῶς νεκρὴ τὴν γλῶσσα, ἀλλὰ καὶ ἀναιρεῖ τὴν ἴδια τὴν ἀντίρρηση στὴν συγκεκριμένη συνήθεια, ποὺ ἐπικρατεῖ σήμερα: ἂν ἡ ζωντανὴ χρήση εἶναι ὅ,τι νομιμοποιεῖ κάθε γλωσσικὴ ἔκφραση, εἴμαστε ὑποχρεωμένοι νὰ δεχθοῦμε τὴν σημερινὴ χρήση τοῦ κατ’ ἀρχὴν καὶ τὴν συνωνυμία μὲ τὸ κατ’ ἀρχὰς χωρὶς ἄλλη συζήτηση. Συμφέρει λοιπὸν νὰ παραμερίσουμε τί συνηθίζεται σήμερα καὶ τί συνηθιζόταν προηγουμένως, ὥστε νὰ σκεφτοῦμε τὴν οὐσία τῶν πραγμάτων.

Ὁ χρόνος, ὁ λόγος, ἡ ἱστορία…, δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἔχουν πολλὲς ἀρχές. Ἐπιπλέον, γιατί θὰ ἐπιβαλλόταν νὰ ἀναφερόμαστε ὁπωσδήποτε σὲ κάποια σειρὰ (ἐν πρώτοις, κατ’ ἀρχάς) ἀλλὰ οὐδέποτε νὰ ἑστιάζουμε στὴν πρώτη ἀρχὴ ἀποκλειστικά;

Τὸ ἴδιο στὴν γενικὴ κατεύθυνση. Οἱ πράξεις καὶ θεωρήσεις δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἔχουν πάντοτε μία μόνο ἀρχή, κάλλιστα ἐνδέχεται νὰ ἔχουν περισσότερες (principia).

Κι ἂν μόνο μία ἀρχὴ εἶναι ἡ κυριώτερη, γιατὶ ἐπιβάλλεται νὰ ἀναφερθῶ στὴν συγκεκριμένη ἀλλὰ ὄχι στὴν συνάρτησή της μὲ τὶς ὑπόλοιπες, ὅπως, γιὰ παράδειγμα, ὅταν ἀπαριθμῶ τὶς ἀρχὲς τῆς ἐλευθερίας, τῆς κριτικῆς καὶ τῆς δημιουργικότητας ὡς ἀρχὲς / θεμέλια τῆς δυτικῆς κοινωνίας; Γιατὶ δὲν μπορῶ νὰ πῶ ὅτι “κατὰ τὶς ἀρχὲς” τοῦ δυτικοῦ πολιτισμοῦ (κατ’ ἀρχὰς) συμφωνῶ; Ὅμως ἂς παραμερισθεῖ ἡ περίπτωση αὐτή, ἐφόσον δὲν πρόκειται γιὰ χρήση ποὺ συνηθίζεται πρὸς τὸ παρόν, καὶ ἂς περιοριστοῦμε στὸ ‘κατ’ ἀρχήν’.

Γιατί δὲν εἶναι δυνατό, ὅπως ἰσχύει γιὰ τόσες ἄλλες ἐκφράσεις, νὰ ἔχει τὸ ‘κατ’ ἀρχὴν’ διπλὸ περιεχόμενο, σημαίνοντας ἀνάλογα μὲ τὰ συμφραζόμενα, εἴτε γενικὴ κατεύθυνση εἴτε προτεραιότητα σὲ μιὰ σειρά;

Ἡ ἴδια ἡ ἔννοια τῆς ἀρχῆς ἀπὸ μόνη της ἔχει πολυσημία, γιατί δὲν πρέπει νὰ ἔχει πολυσημία ὁ ἀντίστοιχος ἐμπρόθετος προσδορισμός; Δὲν διαφαίνεται κανένας θεωρητικὸς λόγος, καὶ πιὰ δὲν ὑποστηρίζεται οὔτε ἀπὸ τὴν ζωντανὴ χρήση τῆς γλώσσας!

Τί γίνεται ὅμως μὲ τὴν ἀναφορὰ στὴν γενικὴ κατεύθυνση, ἂν τὸ κατ’ ἀρχὴν ἑδραιωθεῖ πράγματι ὡς συνώνυμο τοῦ κατ’ ἀρχάς;