Η αναγνώριση σατανικής φύσης και προέλευσης στην υλικότητα δεν οφείλεται σε αυξημένη πεποίθηση περί αγαθότητας του Πνεύματος, αλλά σε μειωμένη συνείδηση ενιαίας προέλευσης της ύπαρξης, ευρισκόμενης πέρα απ’ όσα εμφανίζονται ως αξιολογικές αντιφάσεις. Το ιδίωμα αυτό, απολύτως κεντρικό, από όπου οι σχετικές αιρέσεις ονομάστηκαν δυϊστικές, διαρχικές, δυαλιστικές, κ.τ.ό., τις διαχωρίζει με τον πιο απόλυτο και ουσιώδη τρόπο από τον πλατωνισμό και τον νεοπλατωνισμό.
Ανωτερότητα του πνεύματος έναντι της ύλης αναγνωρίζεται από τον Πλάτωνα, αποκτώντας επιπλέον ένταση στον νεοπλατωνισμό και τις μεγάλες χριστιανικές Εκκλησίες• αναγνωρίζεται ακόμη και η ένωση της ψυχής με το σώμα ως κάποιου βαθμού ‘φυλάκισή’ της –χωρίς η αντίθεση να οδηγείται σε απόλυτη σύγκρουση και αγεφύρωτο χάσμα.
Στον πλατωνισμό δεν διαπιστώνεται θεμελιώδης κακία της υλικότητας είτε ‘σατανικός’ Δημιουργός της, όπως δείχνει χαρακτηριστικά η ίδια η κριτική του Πλωτίνου στους Γνωστικούς της εποχής του, η πνευματικότητα των οποίων δεν διαφέρει πολύ από τις μεταγενέστερες χριστιανίζουσες δυϊστικές αιρέσεις –ανεξάρτητα από το αν αυτές κατάγονται ή όχι από τους πρώτους Γνωστικούς, μια καταγωγή την οποία πάντως αρνείται η σχετική έρευνα.
Δεν είναι δυνατή, γι’ αυτό δεν έχει τεκμηριωθεί ούτε πρόκειται, αιτιακή συσχέτιση με τον Πλάτωνα ή τον νεοπλατωνισμό της (όποιας) μανιχαϊστικής ροπής της δυτικής πνευματικότητας. Αυτό φαίνεται και συγκριτικά από το Βυζάντιο, όπου ο Πλάτων δεν έπαψε ποτέ να ασκεί μεγάλη επιρροή κατ’ ευθείαν είτε μέσα από νεοπλατωνικά ρεύματα. Ο μανιχαϊσμός –αντίθετα προς ό,τι ίσως θα ανέμενε όποιος τον συσχετίζει άμεσα με τον πλατωνισμό– δεν είχε ένταση μεγαλύτερη από εκείνη της δυτικής Ευρώπης, αλλά πολύ μικρότερη.
Βιβλιογραφία
Benedetto, R., Duke, J.O. eds. The New Westminster Dictiona¬ry of Church History: The early, medieval, and Reformation eras . Westminster, 2008.
Evans, G.R, A Brief History of Heresy. Oxford, 2003.
Frassetto, M. Heretic Lives: Medieval Heresy from Bogomil and the Cathars to Wyclif and Hus. London, 2007.
Pegg, M.G. Journal of Medieval History 27. 2001.
Runciman, S. The Medieval Manichee: A Study of the Christian Dualist Heresy. Cambridge, 1947.
